Gevangenen van Robbeneiland: wie van hen later president, minister of rechter werd

De belangrijkste uitkomsten

Het apartheidsregime stuurde de mannen die het het meest vreesde naar Robbeneiland. Een paar jaar nadat de laatste politieke gevangenen in mei 1991 het eiland hadden verlaten, bestuurden veel van diezelfde mannen het land. We wilden precies weten om hoeveel mensen het ging, met een bron voor elke naam, elke datum en elk ambt.

Voor Zuid-Afrika komen we op de volgende aantallen, geteld over de politieke gevangenen die tussen 1961 en 1991 op het eiland zaten en de ambten die ze na 1994 bekleedden:

• 19 oud-gevangenen kregen een hoog ambt op nationaal of provinciaal niveau.
• Drie werden president van Zuid-Afrika: Nelson Mandela, Kgalema Motlanthe en Jacob Zuma. Zuma en Motlanthe waren ook vicepresident.
• Negen werden minister, vijf viceminister.
• In 1994 waren drie van de eerste negen provinciale premiers oud-gevangenen van Robbeneiland: Raymond Mhlaba in Oost-Kaap, Mosiuoa Lekota in Vrijstaat en Tokyo Sexwale in Gauteng.
• In het eerste kabinet van Mandela, beëdigd in mei 1994, zaten drie ministers die op het eiland gevangen hadden gezeten: Mac Maharaj, Steve Tshwete en Jeff Radebe.
• Jeff Radebe, tot 1990 op het eiland, zat 25 jaar onafgebroken in het kabinet, van 1994 tot 2019, met zes verschillende portefeuilles.

Op Robbeneiland zaten ook gevangenen van de SWAPO, de beweging die zich verzette tegen het Zuid-Afrikaanse bewind over Namibië. Zes van hen kregen een ambt na de onafhankelijkheid van Namibië in 1990, onder wie Andimba Toivo ya Toivo, die met Mandela in sectie B zat.

De volledige lijst: Zuid-Afrika

De tabel geeft voor elke persoon de jaren op Robbeneiland, de straf waarmee ze daar terechtkwamen en de ambten die ze later bekleedden. De jaren op het eiland komen uit de bronnen die we citeren; noemt een bron alleen de duur van de straf, dan vermelden we dat. Mandela zat in 1963, nog voor zijn veroordeling in het Rivoniaproces, al eens ongeveer twee weken op het eiland.

Sommige namen die je misschien verwacht, ontbreken bewust. Walter Sisulu, van 1964 tot 1982 op het eiland, werd vicevoorzitter van het ANC: een partijfunctie, geen staatsambt. Ahmed Kathrada en Andrew Mlangeni werden parlementslid, en Kathrada was daarnaast parlementair adviseur van president Mandela: belangrijke rollen, maar buiten de categorieën die we tellen. Waar we de grens trokken, lees je in het deel Zo hebben we de lijst samengesteld.

Welke ambten ze bekleedden

Per soort ambt geteld is het beeld duidelijk: het eiland leverde vooral ministers af, maar oud-gevangenen kwamen in elke tak van de staat terecht, van het presidentschap tot het Grondwettelijk Hof.

De twee voorzitters zijn Govan Mbeki, van 1994 tot 1997 vicevoorzitter van de Senaat, en Mosiuoa Lekota, die van 1997 tot 1999 de Nationale Raad van Provincies voorzat. Lekota is de enige op de lijst die provinciaal premier, voorzitter van een parlementskamer én minister was.

De 19 Zuid-Afrikanen, een voor een

Nelson Mandela

Mandela werd aan het eind van het Rivoniaproces tot levenslang veroordeeld en kwam op 13 juni 1964 op het eiland aan. Op 31 maart 1982 werd hij overgebracht naar de Pollsmoor-gevangenis. Op 11 februari 1990 kwam hij vrij uit de Victor Verster-gevangenis en op 10 mei 1994 werd hij als president ingehuldigd. Zijn jaren op het eiland hebben een eigen pagina: Nelson Mandela op Robbeneiland.

Jacob Zuma

Zuma kreeg tien jaar voor samenzwering om de regering omver te werpen. In het gevangenisregister waaruit IOL citeert, staat hij als gevangene 1/5268, binnengekomen op 30 december 1963 en vrijgelaten op 29 december 1973. Van 1999 tot 2005 was hij vicepresident, en van mei 2009 tot zijn aftreden in februari 2018 president.

Kgalema Motlanthe

Motlanthe werd in april 1976 gearresteerd en op grond van de Terrorism Act veroordeeld. Van juli 1977 tot april 1987 zat hij op het eiland. In september 2008 werd hij president; in mei 2009 droeg hij het ambt over aan Zuma, van wie hij tot 2014 de vicepresident was.

Govan Mbeki

Govan Mbeki was een van de verdachten in het Rivoniaproces die in 1964 levenslang kregen. Hij bleef op het eiland tot zijn vrijlating op 5 november 1987 en was van 1994 tot 1997 vicevoorzitter van de Senaat. Hij was de vader van Thabo Mbeki, die nooit op het eiland heeft gezeten: Thabo was al in 1962 in ballingschap gegaan.

Mac Maharaj

Maharaj werd in juli 1964 gearresteerd en kreeg twaalf jaar voor sabotage. In januari 1965 kwam hij op Robbeneiland aan, in december 1976 kwam hij vrij. Van 1994 tot 1999 was hij minister van Transport in de regering-Mandela, en van 2011 tot 2015 woordvoerder van president Zuma.

Mosiuoa "Terror" Lekota

Lekota werd in 1974 samen met andere leden van de South African Students' Organisation gearresteerd, kreeg zes jaar en verliet het eiland eind 1982. Na 1994 was hij de eerste premier van Vrijstaat, voorzitter van de Nationale Raad van Provincies en van 1999 tot 2008 minister van Defensie. Hij overleed op 4 maart 2026.

Tokyo Sexwale

In het proces tegen de "Pretoria Twelve" kreeg Sexwale achttien jaar. Hij bleef op Robbeneiland tot 9 juni 1990. Later werd hij de eerste premier van Gauteng, de provincie rond Johannesburg en Pretoria, en in 2009 minister van Volkshuisvesting.

Jeff Radebe

Radebe werd in 1986 gearresteerd en kreeg tien jaar, in hoger beroep teruggebracht tot zes. Op het eiland leidde hij de politieke afdeling van het ANC onder de gevangenen; in 1990 kwam hij vrij, na een hongerstaking van twaalf dagen die hij had aangevoerd. Van 1994 tot 2019 was hij onafgebroken minister: van Openbare Werken, Staatsbedrijven, Transport, Justitie, het presidentschap en Energie.

Ebrahim Ismail Ebrahim

Ebrahim kreeg vijftien jaar voor sabotage en zat van 1964 tot februari 1979 op het eiland. Van 2009 tot 2014 was hij viceminister van Internationale Betrekkingen en Samenwerking.

Dikgang Moseneke

Toen hij werd opgesloten, was hij de jongste van iedereen op deze lijst. Hij werd op zijn vijftiende gearresteerd en zat tien jaar op Robbeneiland. In 2002 werd hij benoemd in het Grondwettelijk Hof, waar hij van 2005 tot zijn pensioen in 2016 plaatsvervangend opperrechter (Deputy Chief Justice) was. Zijn loopbaan staat op de pagina van het Grondwettelijk Hof over zijn oud-rechters.

Raymond Mhlaba

Ook Mhlaba kreeg in het Rivoniaproces levenslang. Op 31 maart 1982 werd hij samen met Mandela van het eiland naar Pollsmoor overgebracht. In 1994 werd hij de eerste premier van Oost-Kaap en in 1997 hoge commissaris in Oeganda.

Steve Tshwete

Tshwete zat vijftien jaar op het eiland en kwam volgens South African History Online in 1978 vrij. In 1994 werd hij de eerste minister van Sport en Recreatie van het nieuwe Zuid-Afrika, in 1999 minister van Veiligheid, een post die hij nog bekleedde toen hij in april 2002 overleed.

Sbu Ndebele

Sibusiso "Sbu" Ndebele werd in 1976 gearresteerd en zat tien jaar op Robbeneiland. Van 2004 tot 2009 was hij premier van KwaZulu-Natal. In 2009 werd hij minister van Transport en in 2012 minister van Gevangeniswezen, het departement dat de gevangenissen van Zuid-Afrika beheert.

Collins Chabane

Chabane werd in 1984 gearresteerd en kreeg zes jaar wegens terrorisme, die hij uitzat op Robbeneiland; in 1990 kwam hij vrij. Vanaf 2009 was hij minister bij het presidentschap en daarna minister van Overheidsdienst en Bestuur, een post die hij nog bekleedde toen hij op 15 maart 2015 overleed.

Mosibudi Mangena

Het enige lid van de Azanian People's Organisation (AZAPO) op de lijst. Mangena kreeg vijf jaar op grond van de Terrorism Act en zat van oktober 1973 tot 2 oktober 1978 op het eiland. Vanaf 2001 was hij viceminister van Onderwijs en van 2004 tot 2009 minister van Wetenschap en Technologie.

Mluleki George

George kreeg vijf jaar en werd in 1978 naar Robbeneiland gestuurd. Van 2004 tot 2008 was hij viceminister van Defensie, naast minister Mosiuoa Lekota, ook een oud-gevangene van het eiland.

Peter Mokaba

Mokaba werd veroordeeld voor ondergronds werk voor Umkhonto we Sizwe, de gewapende vleugel van het ANC, en zat op Robbeneiland tot zijn straf in 1984 werd opgeschort. Onder president Mandela werd hij viceminister van Milieu en Toerisme; de bron die we gebruiken noemt de jaren niet.

Sfiso Buthelezi

Buthelezi was een van de laatste politieke gevangenen op het eiland, waar hij tot 1991 zat; de officiële biografie van de regering noemt zijn straf niet. Van 2017 tot 2018 was hij viceminister van Financiën, van 2018 tot 2019 viceminister van Landbouw.

Fikile Bam

Bam kreeg tien jaar en zat van 15 april 1964 tot 14 april 1974 op het eiland. In 1995 werd hij president van de Land Claims Court, de rechtbank die zich buigt over claims op teruggave van grond, en dat bleef hij tot zijn dood op 18 december 2011.

Namibië: de gevangenen van de SWAPO

Vanaf 1968 zaten op Robbeneiland ook Namibiërs die waren veroordeeld voor hun rol in de strijd van de SWAPO tegen het Zuid-Afrikaanse bewind. Nadat Namibië in 1990 onafhankelijk was geworden, kregen zes van hen een functie in de regering of de diplomatieke dienst.

Over de Namibische gevangenen zijn de openbare bronnen minder volledig dan over de Zuid-Afrikanen. Van sommigen konden we de straf niet vinden; dan staat dat ook zo in de tabel, want gaten vullen we niet op met gissingen.

Andimba Toivo ya Toivo

De SWAPO-leider kreeg in 1968 in Pretoria twintig jaar op grond van de Terrorism Act. Op Robbeneiland zat hij met Mandela en Sisulu in sectie B, en in maart 1984 kwam hij vrij. In het onafhankelijke Namibië was hij minister van Mijnbouw en Energie, daarna van Arbeid en ten slotte van Gevangeniswezen.

Ben Ulenga

Ulenga kreeg in 1977 vijftien jaar op grond van de Terrorism Act en kwam in 1985 vrij. In de jaren negentig was hij viceminister, daarna hoge commissaris in het Verenigd Koninkrijk, tot hij op 27 augustus 1998 opstapte.

Jerry Ekandjo

Ekandjo kwam op 13 december 1973 op Robbeneiland aan en werd op 15 februari 1980 vrijgelaten. In het onafhankelijke Namibië was hij minister op verschillende departementen, waaronder Regionaal en Lokaal Bestuur, tot hij in februari 2018 uit de regering vertrok.

John Pandeni

Volgens het Namibische parlement zat Pandeni van 1978 tot 1985 op Robbeneiland. Van 2005 tot 2008 was hij minister van Regionaal en Lokaal Bestuur.

Petrus Iilonga

Iilonga verliet Robbeneiland op 7 april 1985. Van 2000 tot 2015 was hij viceminister in verschillende Namibische regeringen.

Marten Kapewasha

Kapewasha zat van 1974 tot 1981 op Robbeneiland. In 1994 werd hij viceminister en in 2011 hoge commissaris van Namibië op de Seychellen.

Van het eiland naar het ambt, in jaartallen

1. 1963

   Jacob Zuma en Dikgang Moseneke beginnen aan hun straf van tien jaar op het eiland.

2. 1964

   Mandela en de veroordeelden van het Rivoniaproces komen op 13 juni aan.

3. 1968

   Toivo ya Toivo krijgt twintig jaar en wordt naar Robbeneiland gestuurd.

4. 1977

   Kgalema Motlanthe komt in juli op het eiland aan.

5. 1990

   Mandela komt op 11 februari vrij; Sexwale verlaat het eiland in juni.

6. 1991

   In mei verlaten de laatste politieke gevangenen Robbeneiland.

7. 1994

   Mandela wordt president; drie oud-gevangenen treden toe tot zijn kabinet.

8. 2002

   Dikgang Moseneke wordt benoemd in het Grondwettelijk Hof.

9. 2008

   Kgalema Motlanthe wordt in september president.

10. 2009

    Jacob Zuma wordt in mei president, met Motlanthe als vicepresident.

11. 2019

    Jeff Radebe verlaat het kabinet na 25 jaar.

Zelf de gevangenis bezoeken

De cellen waarin de meeste van deze mannen hun straf uitzaten, kun je zien met de standaardtour van het Robben Island Museum. Na de boot vanaf de Nelson Mandela Gateway en een busrit over het eiland loop je door de zwaarbeveiligde gevangenis, de Maximum Security Prison, tot in sectie B, waar Mandela, Sisulu, Mbeki en Toivo ya Toivo zaten. In de gevangenis is de gids vaak een oud-politieke gevangene. Met de overtochten erbij duurt het hele bezoek ongeveer 3,5 tot 4 uur.

Je kunt de boot en de rondleiding door de gevangenis bij Tiqets boeken, vanaf € 42,50. Dat ticket kun je niet annuleren; kunnen je plannen nog veranderen, dan is er het flexibele ticket van € 65, dat je tot 24 uur van tevoren gratis annuleert of omboekt. Over de gevangenis zelf, de secties en het dagelijks leven lees je meer in onze gids over de gevangenis van Robbeneiland; het langere verhaal van het eiland staat op de pagina over de geschiedenis van Robbeneiland.

Zo hebben we de lijst samengesteld

We hebben deze lijst op 14 oktober 2026 samengesteld en gecontroleerd. Iemand kwam er alleen op als een gezaghebbende openbare bron twee dingen bevestigde: dat de persoon tussen 1961 en 1991, de jaren waarin de apartheidsregering er politieke tegenstanders opsloot, als politieke gevangene op Robbeneiland zat, en dat hij later een van de onderstaande ambten bekleedde.

De ambten die we tellen: president en vicepresident; minister en viceminister; provinciale premier; voorzitter of vicevoorzitter van een kamer van het parlement; rechter in een hoger rechtscollege; ambassadeur of hoge commissaris. Voor Namibië dezelfde ambten in de nationale regering na de onafhankelijkheid in 1990. Gewone parlementsleden, partijfuncties, provinciale ministers (MEC's), burgemeesters en adviseurs tellen we niet mee: het zijn er te veel om volledig te controleren, en de lijst zou dan niet meer vergelijkbaar zijn.

Onze belangrijkste bronnen zijn South African History Online, dat biografieën publiceert en voor veel gevangenen de data van aankomst op en vertrek van Robbeneiland; de Nelson Mandela Foundation; de officiële contactgids van de Zuid-Afrikaanse regering en het presidentschap; het Grondwettelijk Hof; het ministerie van Internationale Betrekkingen en Samenwerking; en voor Namibië het Namibische parlement en de kranten New Era en The Namibian. Voor elke vermelding hebben we een bron; de belangrijkste staan als link in dit artikel.

Wat de lijst niet is: een volledig register. Meer dan 3.000 politieke gevangenen hebben op het eiland gezeten, en van sommige latere loopbanen is weinig vastgelegd. Een aantal mensen hebben we weggelaten, omdat we hun tijd op het eiland of hun ambt niet in een betrouwbare bron konden bevestigen. Kun je met bronnen een naam aanleveren die we gemist hebben, dan controleren we die en voegen we hem toe. Je mag deze lijst citeren met een link naar deze pagina.