Robbeneiland: het gevangeniseiland van Mandela bij Kaapstad

Robbeneiland, in het Engels Robben Island, ligt in de Tafelbaai, nog geen 7 km uit de kust bij Kaapstad. Ruim drie eeuwen lang werden er mensen naartoe verbannen, en van 1964 tot 1982 zat Nelson Mandela er gevangen, als nummer 466/64. Tegenwoordig is het eiland een museum en staat het op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Je kunt er alleen met een rondleiding naartoe, en die begint met de boot vanaf de V&A Waterfront.

Reken op een halve dag. Alles zit in één ticket: de boot, de rondrit met de bus over het eiland en de rondleiding door de gevangenis, vaak met een oud-politiek gevangene als gids. Staat je datum vast, dan is het ticket voor de boot en de rondleiding door de gevangenis de makkelijkste keuze, vanaf € 42,50. Weet je het nog niet zeker, dan kun je hetzelfde bezoek boeken als flexibel ticket voor € 65, dat je tot 24 uur van tevoren gratis annuleert.

Wat is Robbeneiland? Het eiland voor de kust van Zuid-Afrika

Robbeneiland is een klein, vlak eiland in de Tafelbaai voor Kaapstad, in de Zuid-Afrikaanse provincie West-Kaap. Het is vooral bekend om de gevangenis waar het apartheidsregime van 1961 tot 1991 zijn politieke tegenstanders opsloot: Nelson Mandela zat hier 18 van zijn 27 jaar gevangenschap uit, in een cel die je nog altijd kunt zien.

Het hele eiland valt onder het Robben Island Museum, dat in 1997 openging, en sinds 1999 staat het op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Je loopt er niet op eigen houtje rond zoals in een park: het is een gedenkplaats die je met een gids bezoekt. Er is ook een dorpje, waar een deel van het personeel woont.

Waar komt de naam Robbeneiland vandaan?

Uit het Nederlands, dat zal je niet verbazen: de eerste Europese zeevaarders zagen op de rotsen langs de kust grote aantallen robben liggen.

Van wie is Robbeneiland?

Het eiland wordt beheerd door het Robben Island Museum, een publieke instelling die het ministerie van Kunst en Cultuur in 1997 heeft opgericht. Het museum beheert het eiland als nationaal erfgoed en als werelderfgoed, en zet er projecten op voor monumentenzorg, onderwijs en onderzoek.

Hoe oud is Robbeneiland?

Ouder dan de zee eromheen. Het eiland is de top van een verzonken berg, die onder water via een rug met Blouberg verbonden is. Zo'n 12.000 jaar geleden steeg de zeespiegel en werd het een eiland. Het gesteente werd 900 tot 800 miljoen jaar geleden afgezet op de bodem van een oerzee, en in de oudste steengroeve, in het zuiden van het eiland, zie je nog de ribbels van die zeebodem.

Waarom is Robbeneiland werelderfgoed?

UNESCO zette het eiland in 1999 op de Werelderfgoedlijst, om twee redenen. De gebouwen vertellen een duistere geschiedenis: het eiland was gevangenis, militaire basis en ziekenhuis voor mensen die de samenleving liever niet zag. Daarnaast staat de gevangenis symbool voor de overwinning van de menselijke geest, van vrijheid en democratie, op onderdrukking. Het beschermde gebied beslaat 475 hectare, met daaromheen een bufferzone van één zeemijl water, en telt meer dan 700 beschermde gebouwen en plekken.

Is Robbeneiland nu open?

De tours vertrekken elke dag vanaf de Nelson Mandela Gateway op de V&A Waterfront, als het weer en het aantal boekingen het toelaten. Bij harde wind of hoge golven kan de boot uitvallen, dus kijk de dag ervoor even of je boot vaart: de verwachting voor elke afvaart van deze week staat op Vaart de boot naar Robbeneiland vandaag? Hoe vaak het rond de vertrektijden hard waait, zie je per maand op onze pagina over het weer op Robbeneiland. Met het flexibele ticket voor de boot en de gevangenis verzet je de datum tot 24 uur van tevoren gratis.

De geschiedenis van Robbeneiland in het kort

De eerste bekende landing was in 1498: Portugese zeelieden zochten een paar dagen beschutting in een grot. De eerste politieke gevangenen kwamen op 10 juli 1658: Autshumato, een leider van de Khoikhoi, en twee metgezellen, die Jan van Riebeeck naar het eiland had verbannen. Daarna gebruikten eerst de Nederlanders en later de Britten het eiland als plek om kwijt te raken wie ze in Kaapstad niet wilden hebben: politieke ballingen, veroordeelden en vanaf 1845 leprapatiënten, die er woonden tot de leprakolonie in 1931 sloot.

Tussen 1931 en 1960 was het eiland geen gevangenis maar een militaire basis. Van 1939 tot 1945 bewaakten kanonnen de toegang tot de Tafelbaai, en de landingsbaan midden op het eiland werd tussen 1940 en 1942 aangelegd.

In 1961 opende de apartheidsregering er een zwaarbeveiligde gevangenis voor politieke gevangenen. Nelson Mandela kwam op 13 juni 1964 aan, na het Rivoniaproces, en bleef tot 31 maart 1982, toen hij naar de Pollsmoor-gevangenis werd overgeplaatst. Andere gevangenen waren Robert Sobukwe, Walter Sisulu, Ahmed Kathrada en twee mannen die later president werden, Jacob Zuma en Kgalema Motlanthe. Daarnaast zaten er Namibische strijders van SWAPO, onder wie hun leider Herman Toivo ya Toivo, die met Mandela in sectie B belandde.

Is er ooit iemand van Robbeneiland ontsnapt?

Ja, maar lang voor de apartheid. In november 1659 stal Autshumato de boot van het eiland en ontkwam. Iedereen dacht dat hij verdronken was, maar een jaar later werkte hij weer als tolk in Kaapstad. De Khoikhoi-leider David Stuurman ontsnapte vier maanden na zijn aankomst, werd tien jaar later weer opgepakt en ontsnapte in 1820 nog een keer. De Xhosa-leider Makhanda, die in 1819 naar het eiland werd verbannen, deed binnen een jaar een poging.

De laatste politieke gevangenen vertrokken in 1991 en de gevangenis sloot in 1996. Het museum ging in 1997 open, en in 1999 zette UNESCO het eiland op de Werelderfgoedlijst. Hier lees je de hele geschiedenis van Robbeneiland, van de eerste zeevaarders tot nu.