De gevangenschap van Nelson Mandela op Robbeneiland: 18 jaar in een eenpersoonscel in sectie B

Waarom kwam Mandela op Robbeneiland terecht?

Toen het Rivoniaproces begon, zat Mandela al vast. Hij zat een straf van vijf jaar uit, omdat hij Zuid-Afrika zonder paspoort had verlaten en arbeiders tot staken had opgeroepen. Op 27 mei 1963 werd hij voor het eerst naar Robbeneiland overgebracht, op 12 juni 1963 ging hij terug naar Pretoria: een eerste verblijf van ongeveer twee weken.

Een paar weken later viel de politie Liliesleaf Farm in Rivonia binnen en arresteerde een aantal van zijn naaste kameraden. Op 9 oktober 1963 stond Mandela met tien anderen terecht op beschuldiging van sabotage. Ze riskeerden de doodstraf.

Het Rivoniaproces en de verklaring vanuit de beklaagdenbank

Op 20 april 1964 opende Mandela de verdediging met een verklaring vanuit de beklaagdenbank. De Nelson Mandela Foundation citeert in haar biografie van Mandela nog altijd de beroemdste zin eruit, over het ideaal waarvoor hij bereid was te sterven: "it is an ideal for which I am prepared to die".

Op 11 juni 1964 werden hij en zeven anderen schuldig bevonden. De volgende dag, 12 juni, kregen ze niet de doodstraf maar levenslang. Zoals alle politieke gevangenen die de staat als de gevaarlijkste beschouwde, werden ze naar Robbeneiland gestuurd. Over de gevangenis zelf, de secties en de andere gevangenen gaat een aparte pagina: de gevangenis van Robbeneiland.

13 juni 1964: gevangene 466/64

Enkele uren na het vonnis werden de mannen rond middernacht naar Robbeneiland gevlogen; daarom geldt 13 juni 1964 als de dag van aankomst. Met Mandela kwamen zes mannen mee: Walter Sisulu, Ahmed Kathrada, Govan Mbeki, Raymond Mhlaba, Elias Motsoaledi en Andrew Mlangeni. De achtste veroordeelde, Denis Goldberg, werd van de groep gescheiden omdat hij wit was, en moest zijn straf in Pretoria uitzitten.

Het isolatieblok was nog niet helemaal klaar. Volgens het Robben Island Museum brachten Mandela en zes van zijn medeverdachten hun eerste twee weken door in de Ou Tronk, de oude gevangenis bij de haven, voordat ze naar hun eenpersoonscellen gingen.

Mandela werd gevangene 466/64: de 466e gevangene die in 1964 op Robbeneiland aankwam. Decennia later werd dat nummer de naam van zijn campagne 46664.

Zijn houding in de gevangenis vatte hij later samen in een uitspraak die de Nelson Mandela Foundation heeft gepubliceerd: hoe de gevangenisautoriteiten je behandelen, hangt af van hoe je je zelf opstelt ("I believe the way in which you will be treated by the prison authorities depends on your demeanour").

De cel van Mandela in sectie B

Mandela zat niet in de gemeenschappelijke cellen van de algemene secties, waar tot 52 mannen één ruimte deelden. Hij zat in het isolatieblok, een U-vormig gebouw met ongeveer 90 eenpersoonscellen. Halverwege de jaren zeventig werd het blok in drie secties verdeeld, en zijn vleugel, de oostvleugel, werd sectie B, bekend als de Leadership Section: de plek waar de leiders van de bevrijdingsbewegingen zaten, gescheiden van de andere gevangenen.

Hoe groot was de cel van Mandela?

De online tentoonstelling van het museum over de gevangenis, gemaakt met de Nelson Mandela Foundation, geeft voor de cel ongeveer 2 bij 2 meter op. De cellen van andere politieke gevangenen waren vergelijkbaar. In de cel zie je nu een opgerolde slaapmat op de vloer, een tafeltje en een emmer, meer niet. Tot 1979 sliepen de gevangenen op Robbeneiland op matjes op de grond; pas dat jaar kwamen er bedden.

Een persfoto uit eind jaren zeventig, die het museum bewaart, toont de cel met boekenplanken. Die waren gemaakt door een medegevangene, Jeff Masemola. Met een bureau en planken in de cel was er nauwelijks ruimte om te liggen, en het beddengoed moest 's avonds worden uitgerold en 's ochtends weer opgerold.

In veel gidsen vind je een celnummer, maar niet overal hetzelfde. Het Robben Island Museum maakt het niet bekend en de secundaire bronnen spreken elkaar tegen, dus wij noemen er geen. Tijdens de tour brengt de gids je naar de juiste deur.

Waar zat Mandela gevangen tussen 1964 en 1982?

Op Robbeneiland, achttien jaar lang: van 13 juni 1964 tot 31 maart 1982. Dat is twee derde van de 27 jaar die hij in totaal gevangenzat. Nergens anders zat hij zo lang, en in 1963 had hij er al twee weken gezeten.

De grafiek laat zien hoe de tijd tussen zijn levenslange vonnis en zijn vrijlating verdeeld was over de drie gevangenissen waar hij zat.

Het leven op het eiland: de kalksteengroeve en sectie B

Werk in de kalksteengroeve

Dwangarbeid hoorde bij de straf. Zoals elke Afrikaanse gevangene droeg Mandela een korte broek. In de kalksteengroeve, de Lime Quarry, landinwaarts van Murray's Bay Harbour, werd al sinds de tijd van de Nederlanders gegraven. Vanaf 1963 werkten daar de gevangenen van de algemene secties; later werden de leiders van sectie B, onder wie Mandela, naar de groeve gestuurd en verhuisden de algemene secties naar de Bluestone Quarry. De kalk die ze uitgroeven, werd vooral gebruikt om de wegen van het eiland te verharden. De tentoonstelling van het museum vermeldt dat Mandela, net als veel andere gevangenen, blijvende oogschade opliep door de schittering van het witte gesteente.

De binnenplaats

Het leven in sectie B draaide om de binnenplaats die je tijdens de tour oversteekt. Een foto van Mandela in gesprek met Walter Sisulu op die plek, vermoedelijk in 1965 gemaakt door een Britse journalist, gebruikten de gevangenisautoriteiten om de indruk te wekken dat de politieke gevangenen er een waardig leven leidden. In 1977 organiseerde de regering een persbezoek aan het eiland. Gevangenen die normaal in korte broek in de groeve werkten, werden daarvoor naar de tuin gestuurd en kregen een lange broek, en Mandela werd gefotografeerd terwijl hij tuinierde met Herman Toivo ja Toivo van SWAPO en Justice Mpanza. Op 19 mei 1977 schreef hij een protestbrief aan de directeur van de gevangenis omdat journalisten gevangenen zonder hun toestemming hadden gefotografeerd.

Studie, nieuws en verzet

De gevangenen maakten van het eiland een plek om te leren. Ze gaven elkaar les, zetten zich ervoor in dat geen man het eiland zou verlaten zonder te kunnen lezen en schrijven, en dwongen in 1973 via de rechter het recht op studie af. Mandela zelf begon weer te studeren, schriftelijk bij de University of London, een studie die hij niet afmaakte; zijn LLB, een graad in de rechten, haalde hij uiteindelijk in 1989 aan de University of South Africa, toen hij nog gevangenzat. Nieuws van buiten was verboden, dus verzamelden ze het in het geheim en gaven het door. Met hongerstakingen en petities dwongen ze langzaam betere omstandigheden af: tuinen, sport en in 1979 bedden.

Brieven, bezoek en de begrafenissen die hij moest missen

Het contact met zijn familie was een van de zwaarste kanten van de straf. Elke brief ging langs de censuur van de gevangenis, die zwartmaakte of wegknipte wat ze ongewenst vond. Het bezoek vond plaats in het bezoekerscentrum bij de haven, waar je tijdens de tour langskomt: gevangene en bezoeker zaten aan weerszijden van een dikke glazen wand en praatten via een intercom, zonder elkaar te kunnen aanraken. Vanaf 1975 mochten alleen naaste familieleden nog op bezoek komen.

In 1968 overleed de moeder van Mandela. In 1969 overleed zijn oudste zoon, Thembi. Hij mocht naar geen van beide begrafenissen en kon alleen per brief reageren.

Zelfs voor lezen had hij toestemming nodig. Op 2 oktober 1979, zo vermeldt de Nelson Mandela Foundation, vroeg hij de directeur van de gevangenis schriftelijk om het boek "Vorster - The Man" van D'Oliveira te mogen kopen.

De lange weg naar de vrijheid, verstopt in de tuin

Na lang aandringen mochten de gevangenen op een aantal binnenplaatsen tuinen aanleggen, ook in sectie B. Die tuin had nog een tweede functie. De eerste versie van de autobiografie van Mandela, De lange weg naar de vrijheid (Long Walk to Freedom), schreef hij op Robbeneiland, en het manuscript lag verstopt in de tuin van sectie B.

Het manuscript kwam niet altijd overeen met het boek dat verscheen. De Nelson Mandela Foundation noemt een voorbeeld: in het oorspronkelijke manuscript overlijdt zijn vader in 1930, toen Mandela 12 was, terwijl hij in de gepubliceerde autobiografie pas negen is.

De medegevangenen van Mandela op Robbeneiland

In sectie B was Mandela nooit alleen. Walter Sisulu, zijn medeverdachte, en Ahmed Kathrada, Govan Mbeki, Raymond Mhlaba, Elias Motsoaledi en Andrew Mlangeni zaten er allemaal met hem hun levenslange straf uit.

Anderen zaten in dezelfde jaren op het eiland. Robert Sobukwe, oprichter van het Pan Africanist Congress, werd van 1963 tot 1969 in zijn eentje vastgehouden in een huis buiten de gevangenis. Jacob Zuma zat er van 1963 tot 1973 en Kgalema Motlanthe van 1977 tot 1987: allebei werden ze later president van Zuid-Afrika, net als Mandela. Veel anderen werden minister, premier van een provincie of rechter, en onze lijst van gevangenen van Robbeneiland volgt ze naam voor naam. Ook Namibische SWAPO-leiders zoals Herman Toivo ja Toivo zaten hier.

Weg van het eiland: Pollsmoor, 1982

Op 31 maart 1982 werd Mandela van het eiland overgebracht naar de Pollsmoor-gevangenis in Kaapstad, samen met Walter Sisulu, Raymond Mhlaba en Andrew Mlangeni. Ahmed Kathrada volgde in oktober. Na een prostaatoperatie in november 1985 werd Mandela apart van de anderen opgesloten. Op 7 december 1988 werd hij overgeplaatst naar een huis bij de Victor Verster-gevangenis, bij Paarl.

Op zondag 11 februari 1990 liep hij de Victor Verster-gevangenis uit, negen dagen nadat het verbod op het ANC en het PAC was opgeheven. Op 10 mei 1994 werd hij ingehuldigd als de eerste democratisch gekozen president van Zuid-Afrika. De laatste politieke gevangenen verlieten Robbeneiland in mei 1991.

1. 27 mei 1963

   Eerste overplaatsing naar Robbeneiland, voor ongeveer twee weken.

2. 9 oktober 1963

   Het Rivoniaproces begint.

3. 20 april 1964

   Mandela's verklaring vanuit de beklaagdenbank.

4. 12 juni 1964

   Veroordeeld tot levenslang.

5. 13 juni 1964

   Aankomst op Robbeneiland als gevangene 466/64.

6. 31 maart 1982

   Overgebracht naar de Pollsmoor-gevangenis.

7. 7 december 1988

   Overgebracht naar een huis bij de Victor Verster-gevangenis.

8. 11 februari 1990

   Vrijgelaten uit de Victor Verster-gevangenis.

9. 10 mei 1994

   Ingehuldigd als president van Zuid-Afrika.

10. 1995

    Leidt de reünie van oud-gevangenen op het eiland.

De terugkeer in 1995 en de isisivane

In 1995 kwam Mandela terug naar Robbeneiland, dit keer als president, om een reünie van voormalige politieke gevangenen te leiden. Bij de ingang van de kalksteengroeve, waar hij en zijn kameraden jarenlang hadden gegraven, stapelden ze een hoop stenen op, de isisivane, ter herinnering aan hun leven en hun dwangarbeid in de gevangenis.

De stenen liggen er nog. De tourbus rijdt langs de kalksteengroeve: let bij de ingang op de stapel.

De cel van Mandela nu bezoeken

De cel zie je alleen met de rondleiding van het Robben Island Museum. De boot vertrekt bij de Nelson Mandela Gateway op de V&A Waterfront, een gebouw dat naar hem is genoemd, met een tentoonstelling over zijn leven die je kunt bekijken terwijl je wacht tot je aan boord mag (meer over de Nelson Mandela Gateway). Op het eiland rijden bussen je langs de kalksteengroeve en het huis van Robert Sobukwe; daarna loop je door de zwaarbeveiligde gevangenis, vaak met een voormalige politieke gevangene als gids. De tour eindigt in sectie B met een blik in de cel van Mandela.

De Gateway staat in het Clock Tower Precinct van de V&A Waterfront. Hier check je in en ga je aan boord:

Met de overtochten erbij duurt het hele bezoek zo'n 3,5 tot 4 uur. Je kunt boot en rondleiding door de gevangenis via Tiqets boeken vanaf € 42,50. Wil je tot 24 uur van tevoren gratis kunnen annuleren of omboeken, neem dan het flexibele ticket vanaf € 65. De andere manieren om het eiland te bezoeken, staan op onze pagina over tickets voor Robbeneiland; hoe het bezoek uur voor uur verloopt, lees je in onze gids over de tour over Robbeneiland. Voor het hele verhaal, van de eerste veroordeelden in 1615 tot het museum, lees je onze geschiedenis van Robbeneiland.