De gevangenis van Robbeneiland: achter deze muren zaten de mannen die later Zuid-Afrika zouden leiden

Wat was de gevangenis van Robbeneiland?

De gevangenis van Robbeneiland is de Maximum Security Prison, de zwaarbeveiligde gevangenis op een vlak eiland in de Tafelbaai, zo'n 11 km van Kaapstad. Van de jaren zestig tot 1991 stuurde het apartheidsregime zijn gevaarlijkste tegenstanders hierheen: leiders en leden van de bevrijdingsbewegingen, van het ANC en het Pan Africanist Congress (PAC) tot de Black Consciousness Movement en de Namibische SWAPO.

Op 24 maart 1961 nam het gevangeniswezen het eiland over van het leger, en na drie decennia zonder gevangenen werd Robbeneiland weer een gevangeniseiland. De staat bouwde er meteen twee gevangenissen: een zwaarbeveiligde voor politieke gevangenen en een lichter beveiligde voor gewone gedetineerden. Wie het nu over "de gevangenis van Robbeneiland" heeft, bedoelt bijna altijd de eerste, de gevangenis waar je met de rondleiding van het museum doorheen loopt. De online tentoonstelling van het museum over de rondleiding door de gevangenis houdt het op meer dan 3.000 politieke gevangenen.

De gevangenis moest mensen van de wereld afsnijden, en dat begon al bij Jetty 1 in de haven van Kaapstad. In de eerste jaren werden gevangenen daar aan de banken vastgeketend terwijl ze op de boot wachtten, omdat de zinken loods geen veilige cellen had. Kaapstad en de Tafelberg liggen aan de overkant van de baai, binnen gezichtsafstand, maar bij de haven van het eiland bouwden de gevangenen zelf een hoge muur die juist dat uitzicht wegneemt. Ernaast staan nog de gebouwen uit de jaren zestig waar familie en advocaten hun schaarse bezoeken aflegden.

Robbeneiland voor 1961: drie eeuwen verbanning

De apartheidsgevangenis is maar het laatste hoofdstuk. Al ruim drie eeuwen eerder werden er mensen op het eiland vastgehouden, en het museum vertelt die hele periode als één verhaal van verbanning.

De eerste dwangarbeiders en de eerste politieke gevangenen

De eerste gevangenen op het eiland waren in 1615 tien Engelse veroordeelden, volgens de pagina van het Robben Island Museum over de eerste gevangenen van 1615 tot 1657. In 1657 moesten slaven en bannelingen er de witte steen van het eiland hakken, en in mei van dat jaar werd een slavin die Eva heette, naar verluidt afkomstig van Madagaskar, de eerste vrouw die er gevangen zat.

Op 10 juli 1658 zetten de Nederlanders Autshumato, leider van de Khoikhoi-groep die bekendstond als de Strandlopers, samen met twee metgezellen, Jan Cou en Boubo, op het eiland af. Het museum noemt hen de eerste politieke gevangenen van Robbeneiland. Autshumato was de tussenpersoon geweest tussen de nederzetting van Jan van Riebeeck en de Khoikhoi; volgens het museum werd hij naar het eiland gestuurd om onrust tussen beide kampen te voorkomen.

Bannelingen uit de Oost en de Xhosa-leider Makhanda

In 1744 kwamen de eerste islamitische geestelijken, veroordeeld door de rechtbanken van Batavia in Nederlands-Indië. De Moturu Kramat, het heiligdom met de groene koepel vlak bij de gevangenis, herinnert aan nog een islamitische banneling: Sayed Abdurahman Moturu, de prins van Madura, die in 1754 op het eiland stierf.

In 1819 liet de Britse gouverneur Lord Charles Somerset de Xhosa-leider Makhanda, ook Makana of Nxele genoemd, naar Robbeneiland overbrengen. Na nog geen jaar probeerde hij te ontsnappen; daarbij is hij vermoedelijk verdronken.

Lepra, oorlog en de leegte van 1931 tot 1960

Vanaf 1845 nam het eiland ook mensen met lepra op, armen en psychiatrische patiënten. De leprakolonie sloot in 1931. In de Tweede Wereldoorlog kwam er geschut te staan ter verdediging van Kaapstad. Tussen 1931 en 1960 zat er niemand gevangen, de enige periode in de moderne geschiedenis van het eiland zonder gevangenis. Het hele verhaal, van 1488 tot het museum, lees je in onze geschiedenis van Robbeneiland.

Hoe de gevangenis werd gebouwd en ingedeeld

De Ou Tronk, de oude gevangenis

Voordat de stenen gevangenis er stond, zaten de gevangenen in de Ou Tronk, de "oude tronk". Het begon als vijf lange houten barakken uit de Tweede Wereldoorlog, met een keuken en wasruimtes, waar zowel gewone als politieke gevangenen zaten. In de jaren zestig kwamen er als tijdelijk onderkomen acht gepleisterde bakstenen gebouwen bij. De mannen die er zaten, braken, groeven en hakten de steen waarmee de definitieve gevangenis werd gebouwd.

Ernaast stond de Zink Tronk, een groot rechthoekig gebouw van golfplaat uit de jaren zestig, met gemeenschappelijke cellen, een bibliotheek, wasruimtes en een ziekenboeg rond een binnenplaats, en op elke hoek een wachtpost. Later is het gesloopt.

De zwaarbeveiligde gevangenis

De Maximum Security Prison verrees begin jaren zestig, ten westen van Murray's Bay Harbour. Politieke en gewone gevangenen bouwden haar met steen en steenslag uit twee groeven van het eiland, de Jan van Riebeeck Quarry en de Bluestone Quarry.

Het ontwerp was eenvoudig en meedogenloos. Vier H-vormige blokken huisvestten de algemene secties, met gemeenschappelijke cellen voor 52 gevangenen elk. Een U-vormig isolatieblok telde ongeveer 90 eenpersoonscellen. Daaromheen lagen een ziekenhuis, de administratie, een keuken en een eetzaal, plus vijf wachttorens, een dubbel hek van vijf meter hoog en drie meter hoge muren tussen de binnenplaatsen.

De secties A, B en C, en de algemene secties

De gevangenis bestond uit twee werelden. De meeste politieke gevangenen zaten in de algemene secties, de H-vormige blokken met gemeenschappelijke cellen, die letters als F en G droegen. Een kleinere groep zat in het isolatieblok, in eenpersoonscellen. Halverwege de jaren zeventig werd dat blok in drie secties verdeeld.

Sectie A

In sectie A zaten jonge gevangenen van de Black Consciousness Movement en van Umkhonto we Sizwe (MK), de gewapende tak van het ANC.

Sectie B, de Leadership Section

Sectie B, de oostvleugel, stond bekend als de Leadership Section. Hier zaten de leiders van de bevrijdingsbewegingen in eenpersoonscellen, van 1964 tot 1982 ook Nelson Mandela. De eerste versie van zijn autobiografie, De lange weg naar de vrijheid, lag verstopt in de tuin van sectie B. In deze sectie eindigt de rondleiding van het museum. Over de achttien jaar die Mandela in deze vleugel doorbracht, gaat een aparte pagina: Nelson Mandela op Robbeneiland.

Sectie C, "Khulukuthu"

Sectie C was de strafafdeling. De gevangenen noemden haar Khulukuthu. Wie in eenzame opsluiting moest of voor straf op een karig rantsoen werd gezet, kwam hier terecht.

Het dagelijks leven: werk, studie en nieuws

Dwangarbeid in de steengroeven

De politieke gevangenen werkten in de steengroeven van het eiland. Vanaf 1963 moesten de gevangenen van de algemene secties naar de kalksteengroeve, de Lime Quarry, landinwaarts van Murray's Bay Harbour. Later namen de leiders van sectie B hun plaats in en gingen de algemene secties naar de Bluestone Quarry. Met de kalk werden vooral de wegen van het eiland opnieuw verhard. De kalksteengroeve ligt op de route van de tourbus.

Ook de weg naar het werk diende om de mannen in het gareel te houden. Het belangrijkste pad van de gevangenis naar de Bluestone Quarry was een smalle doorgang, aan de zijkanten en van boven met gaas afgesloten, met aan weerszijden waakhonden; stompen van de palen zijn nog te zien. Bij de Bluestone Quarry legden de gevangenen ook een dijk aan van steen, gruis en zand om de zee buiten te houden, waarin een storm in 2001 een bres sloeg. Halverwege de jaren zeventig kwam er een eind aan de zware arbeid, en de oude gebouwen van de Ou Tronk werden werkplaatsen waar gevangenen een opleiding kregen als bouwvakker, loodgieter of timmerman.

Studie als verzet

De gevangenen gaven elkaar les, in vaste cursussen en informeel. Hun alfabetiseringscampagne moest ervoor zorgen dat geen man het eiland zou verlaten zonder te kunnen lezen en schrijven, en volgens het museum was het analfabetisme onder de gevangenen na vier jaar verdwenen. In 1973 stapten twee gevangenen, Sonny Venkatrathnam en Kader Hassim, naar de rechter: studie en ontspanning waren rechten, geen gunsten. Ze kregen gelijk.

Sommige boeken bevatten meer dan hun titel deed vermoeden. Sonny Venkatrathnam had een uitgave van het verzameld werk van Shakespeare vermomd als hindoeïstisch gebedenboek, en het exemplaar ging in de gevangenis van hand tot hand. Lessen in biologie, geschiedenis en andere vakken werden zelfs in de steengroeven gegeven, terwijl de mannen aan het werk waren.

Tuinen, voetbal en tennis

Na lang aandringen mochten de gevangenen op een aantal binnenplaatsen tuinen aanleggen, onder meer bij het isolatieblok, in sectie D en bij het gevangenisziekenhuis. Op de binnenplaats van het ziekenhuis groeit nog altijd een wijnstok. Na verloop van tijd kwamen er ook vier voetbalvelden en zes tennisbanen, waarvan twee aangelegd door gevangenen uit de secties A en B. Het voetbal organiseerden de gevangenen zelf, in hun eigen Makana Football Association.

Nieuws van buiten

Nieuws van buiten was voor politieke gevangenen verboden. Ze verzamelden het in het geheim en verspreidden het door de gevangenis. Het museum rekent dat netwerk tot hun vormen van verzet, naast hongerstakingen, petities, politieke discussies en ondergrondse partijstructuren.

Het weinige dat er was, delen

In de eenpersoonscellen deelden de niet-Afrikaanse gevangenen, die meer en beter eten kregen, hun rantsoen eerlijk met iedereen, tegen de uitdrukkelijke regels van de gevangenis in. Daarnaast hielden de gevangenen een spaarpot bij, de "Kolgos box", waarmee ze eten en toiletspullen verzamelden voor de mannen die het minst hadden.

Hoe was het leven in de gevangenis? Eten, kleding, brieven en bezoek

De regels waren bedoeld om te vernederen, niet alleen om op te sluiten, en zelfs binnen de muren golden de rassencategorieën van de apartheid.

Eten naar huidskleur

Het eten was karig en slecht, en hoeveel je kreeg, hing af van je huidskleur. Volgens het museum kregen witte gevangenen per dag 4 ounce (ruim 110 gram) maïsmeel of maïsrijst en 7 ounce vlees of vis. Kleurlingen en Indiase gevangenen kregen 14 ounce maïsmeel of rijst per dag en vier keer per week 6 ounce vlees of vis. Afrikaanse gevangenen kregen 12 ounce maïsmeel of rijst per dag en vier keer per week maar 5 ounce vlees of vis. Bewakers straften gevangenen vaak door hun maaltijdbonnen af te pakken: dan bleef je die dag met honger zitten.

Kleding en bedden

Veel kleding kregen de mannen niet. Afrikaanse gevangenen kregen een korte broek, en ondergoed kreeg geen enkele gevangene. Bedden waren er niet: tot 1979 sliepen de mannen op dunne matjes op de cementvloer. Elke dag moesten ze zich uitkleden en rondspringen om te laten zien dat ze niets verborgen. De bewakers noemden die fouillering de "tauza".

Brieven en bezoek

Brieven werden gecensureerd: woorden werden zwartgemaakt of eruit geknipt. Het bezoek vond plaats in het bezoekerscentrum bij de haven, zonder lichamelijk contact: de gevangene zat aan de ene kant van een dikke glazen wand, de bezoeker aan de andere, en ze praatten via een intercom. Vanaf 1975 mochten alleen naaste familieleden nog komen. Pas vanaf 1983 kregen gevangenen van categorie A bezoek met contact, in kleine kamers in hetzelfde centrum.

Studeren onder voorwaarden

Toen openlijke mishandeling niet langer werd getolereerd, zochten de autoriteiten het in andere vormen van druk: ze onderbraken de studie, censureerden brieven en bezoek en hielden kranten tegen. In 1969 werd elke studie boven bachelorniveau verboden, en geschiedenis, rechten en politicologie mochten de gevangenen zelfs als bachelorvak niet meer kiezen.

Straf en isolement

Straf betekende sectie C: eenzame opsluiting en een karig rantsoen. Een andere straf was de Landbou, een zanderig terrein ten zuidwesten van de gevangenis bij de kalksteengroeve, waar de mannen volgeladen kruiwagens doelloos door het mulle zand moesten duwen terwijl de bewakers op hen insloegen. Onder kolonel Badenhorst, commandant van 1970 tot 1972, werden de omstandigheden weer slechter.

Het zwaarste isolement lag niet eens in de gevangenis. Robert Sobukwe, oprichter van het Pan Africanist Congress, zat van 1963 tot 1969 in een klein huis buiten de celblokken, een voormalig gebouw uit de Tweede Wereldoorlog. Hij mocht met niemand praten, zelfs niet met de bewakers, en zijn detentie werd elk jaar verlengd met een speciale wetsbepaling die bekend werd als de Sobukwe Clause. Zijn huis ligt op de route van de tourbus.

Hoe de omstandigheden veranderden

De omstandigheden veranderden wel, maar alleen omdat de gevangenen het afdwongen. Tussen 1962 en 1966 was de mishandeling op haar ergst en was er geen enkele vorm van sport of ontspanning; in 1966 gingen zo'n duizend gevangenen in hongerstaking, en daarna werd het langzaam beter. De rechtszaak die Venkatrathnam en Hassim in 1973 wonnen, en waarin ze ook eenzame opsluiting zonder hoorzitting en het willekeurig inhouden van maaltijden aanvochten, verschoof de machtsverhouding tussen gevangenen en bewakers. Het museum vat het resultaat zo samen: de behandeling werd geleidelijk menselijker, met het recht om te studeren, tuinen, sport en uiteindelijk bedden.

Bekende gevangenen van Robbeneiland

De lijst van mannen die op Robbeneiland vastzaten, leest als de geschiedenis van het moderne Zuid-Afrika. Drie van hen werden later president, en veel meer werden minister, premier van een provincie of rechter: onze lijst van gevangenen van Robbeneiland die later aan de macht kwamen noemt ze één voor één.

• Nelson MandelaGevangene 466/64, op het eiland 1964-1982
• Walter SisuluVeroordeeld in het Rivoniaproces, op het eiland 1964-1982
• Robert SobukweOprichter van het PAC, in isolement 1963-1969
• Jacob ZumaOp het eiland 1963-1973, president 2009-2018
• Kgalema MotlantheOp het eiland 1977-1987, president 2008-2009
• Herman Toivo ja ToivoSWAPO-leider, vrijgelaten op 29 februari 1984

Waar zat Nelson Mandela gevangen?

Hier, op Robbeneiland: achttien jaar lang, als gevangene 466/64. Mandela kwam aan op 13 juni 1964, de nacht nadat hij aan het eind van het Rivoniaproces tot levenslang was veroordeeld, en bleef tot 31 maart 1982, toen hij werd overgebracht naar de Pollsmoor-gevangenis op het vasteland: 18 van zijn 27 jaar gevangenschap. Zijn nummer, 466/64, betekende dat hij de 466e gevangene was die in 1964 aankwam, zoals de Nelson Mandela Foundation vertelt in haar verslag van zijn aankomst op het eiland. Hij was er al eens eerder geweest, in 1963, zo'n twee weken. Over zijn cel, de kalksteengroeve en de reünie van 1995 lees je meer in de gevangenschap van Nelson Mandela op Robbeneiland.

Walter Sisulu, Ahmed Kathrada en de veroordeelden van Rivonia

Zes mannen die samen met Mandela waren veroordeeld, kwamen met hem mee: Walter Sisulu, Ahmed Kathrada, Govan Mbeki, Raymond Mhlaba, Elias Motsoaledi en Andrew Mlangeni. De achtste veroordeelde, Denis Goldberg, was wit en ging daarom naar een gevangenis in Pretoria. Sisulu, Mhlaba en Mlangeni gingen in 1982 met Mandela mee naar Pollsmoor, Kathrada volgde in oktober.

Robert Sobukwe

De oprichter van het Pan Africanist Congress zat van 1963 tot 1969 alleen in een huis op het eiland en mocht met niemand praten. Zijn huis ligt op de route van de tourbus.

Jacob Zuma en Kgalema Motlanthe

Twee latere presidenten van Zuid-Afrika. Zuma zat tien jaar op het eiland, van december 1963 tot december 1973; Motlanthe ook tien, van juli 1977 tot april 1987. Motlanthe was president van 2008 tot 2009, Zuma van 2009 tot 2018.

Herman Toivo ja Toivo en de Namibische gevangenen

Op Robbeneiland zaten ook Namibiërs van SWAPO, de beweging die vocht tegen de Zuid-Afrikaanse bezetting van Namibië. De eerste groep, gearresteerd in 1968 en tot levenslang veroordeeld, kwam in de Zink Tronk terecht, een van de ongezondste gebouwen van het eiland, waar sommigen tuberculose opliepen. Hun leider, Toivo ja Toivo, zat met Mandela in sectie B; een foto van het museum uit 1977 laat de twee zij aan zij in de tuin zien, tijdens een zeldzaam persbezoek. Toivo kwam op 29 februari 1984 vrij, na 16 jaar van een straf van 20 jaar, en weigerde eerst zonder zijn kameraden te vertrekken. De andere Namibische gevangenen volgden in mei 1984.

Voor de apartheid: Autshumato, Tuan Guru, Makhanda en Maqoma

Tot de vroegere gevangenen van het eiland behoorden Autshumato, die de Nederlanders vanaf 1658 vasthielden; Tuan Guru, een prins uit Tidore die de eerste opperimam van de Kaap werd, van 1780 tot 1793 gevangen op het eiland, waar hij een boek over islamitisch recht schreef; de Xhosa-leider Makhanda, die er in 1819 heen werd gestuurd; en het Xhosa-opperhoofd Maqoma, die met zijn vrouw Katyi voor 21 jaar naar het eiland werd verbannen. Het museum rekent hen allemaal tot dezelfde lange geschiedenis van politieke gevangenschap.

Zet je de jaren die deze mannen op het eiland doorbrachten naast elkaar, dan zie je hoe lang een straf hier kon duren.

De gevangenis van Robbeneiland in twaalf jaartallen

1. 1615

   Tien Engelse veroordeelden zijn de eerste gevangenen op het eiland.

2. 1658

   De Nederlanders zetten Autshumato vast, de eerste politieke gevangene.

3. 1819

   De Britten verbannen de Xhosa-leider Makhanda naar het eiland.

4. 1961

   Het apartheidsregime maakt van het eiland weer een gevangenis.

5. 1964

   Op 13 juni komen Nelson Mandela en de andere veroordeelden van Rivonia aan.

6. 1966

   Zo'n duizend gevangenen gaan in hongerstaking.

7. 1979

   Bedden vervangen de matjes waarop de gevangenen tot dan toe sliepen.

8. 1982

   Op 31 maart wordt Mandela overgebracht naar de Pollsmoor-gevangenis op het vasteland.

9. 1984

   De Namibische politieke gevangenen komen vrij.

10. 1991

    In mei verlaten de laatste politieke gevangenen Robbeneiland.

11. 1996

    De gevangenis voor gewone gedetineerden gaat dicht.

12. 1997

    Robbeneiland wordt een museum; in 1999 komt het op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.

Wanneer ging de gevangenis van Robbeneiland dicht?

In twee stappen. De laatste politieke gevangenen verlieten Robbeneiland in mei 1991, iets meer dan een jaar nadat Mandela op 11 februari 1990 uit de Victor Verster-gevangenis was vrijgelaten. De lichter beveiligde gevangenis voor gewone gedetineerden bleef open tot 1996.

In 1997 werd het eiland het Robben Island Museum en een nationaal monument. In 1999 zette UNESCO het op de Werelderfgoedlijst, als eerste plek die Zuid-Afrika had voorgedragen. Op de vraag die veel bezoekers stellen, is het antwoord dus nee: Robbeneiland is geen gevangenis meer, en sinds 1996 heeft er niemand meer vastgezeten.

De lichter beveiligde gevangenis

Die gevangenis was de tweede, minder bekende helft van het systeem: hier zaten mannen die voor gewone misdrijven waren veroordeeld, niet om hun politieke overtuiging. Ze bleef vijf jaar langer open dan de politieke gevangenis. Het gebouw, aan de noordrand van het dorp, stamt uit de Tweede Wereldoorlog en diende vanaf eind jaren zestig als gevangenis, achter drie meter hoge muren met prikkeldraad erop. Nu is het een leercentrum met een collegezaal, een atelier en overnachtingsplekken. De rondleiding van het museum gaat door de zwaarbeveiligde gevangenis, niet door dit gebouw.

De gevangenis nu bezoeken

Er is maar één manier om binnen te komen: de rondleiding van het Robben Island Museum. De boot vertrekt bij de Nelson Mandela Gateway op de V&A Waterfront en legt aan in Murray's Bay Harbour. Daar rijden bussen je over het eiland, langs de begraafplaats van de leprapatiënten, de kalksteengroeve, het huis van Robert Sobukwe en de Bluestone Quarry. Het laatste deel van de tour gaat te voet, door de zwaarbeveiligde gevangenis, en eindigt in sectie B met een blik in de cel van Mandela. Met de overtochten erbij duurt het hele bezoek zo'n 3,5 tot 4 uur. Hoe het bezoek stap voor stap verloopt, lees je in onze gids over de tour over Robbeneiland.

Hier, op het vasteland, in het Clock Tower Precinct van de Waterfront, begint je bezoek aan de gevangenis:

Wie je rondleidt

In de gevangenis is de gids vaak een voormalige politieke gevangene, die je de cellen laat zien vanuit het perspectief van de man die er woonde. Niet elke groep krijgt zo iemand, want deze mannen zijn inmiddels op leeftijd.

Tickets en vertrektijden

Van 1 september tot en met 30 april vertrekken de boten om 9.00, 11.00, 13.00 en 15.00 uur, van 1 mei tot eind augustus om 9.00, 11.00 en 13.00 uur, als het weer het toelaat. Je kunt de boot met het bezoek aan de gevangenis via Tiqets boeken vanaf € 42,50, en binnen een paar minuten staat het ticket op je telefoon. Liggen je data nog niet vast, neem dan het flexibele ticket van € 65: dat kun je tot 24 uur van tevoren gratis annuleren of omboeken. De andere manieren om het eiland te bezoeken, van de tour met hoteltransfer tot hele dagen in Kaapstad, staan op onze pagina over tickets voor Robbeneiland, en de overtocht heeft een eigen gids: de boot naar Robbeneiland. Hoe Robbeneiland zich qua toegangsprijs verhoudt tot Alcatraz en andere gevangenissen, lees je in onze vergelijking van toegangsprijzen van gevangenismusea.

Omdat de tour een vast schema volgt, kun je vooraf uitrekenen hoe laat je weer op het vasteland bent:

Voordat je gaat

Neem je paspoort, identiteitskaart of rijbewijs mee: zonder kom je niet aan boord. Wees minstens 30 minuten voor vertrek bij de Gateway, want de poorten gaan 10 minuten voordat de boot vertrekt dicht. Foto's voor eigen gebruik mogen in de gevangenis, drones en statieven niet. Wil je weten welke instelling de gevangenis nu beheert en welke tours die nog meer aanbiedt, lees dan onze pagina over het Robben Island Museum.